کاربرد سنجش از دور و Gis در مطالعات شهری

کاربرد سنجش از دور و Gis در مطالعات شهری - ایرانیان شهرساز
کاربرد سنجش از دور و Gis در مطالعات شهری - ایرانیان شهرساز
کاربرد سنجش از دور و Gis در مطالعات شهری - ایرانیان شهرساز

کاربرد سنجش از دور و Gis در مطالعات شهری

کاربرد سنجش از دور و Gis در مطالعات شهری

کاربرد عکس های هوایی در امور شهری

کاربرد دیگر عکس های هوایی در امور شهری مربوط به آمد و شد شهری و تشخیص و تعیین شبکه های ارتباطی متراکم و پرترافیک است که دست اندرکاران امور راهنمایی و رانندگی را در انجام وظایفشان یاری می دهد .

در باستان شناسی و جامعه شناسی نیز می توان از عکس های هوایی کمک گرفت . در باستان شناسی هدف اساسی مطالعه عکس ها بررسی و شناسایی آثار ساختمانی زیر زمین است .

1) ساختار شهری و عکس های هوایی

بخش های عمده ای که ساختار شهری را تشکیل می دهند را به دو صورت می توان تقسیم بندی کرد : اول منطقه مسکونی ، منطقه تجارتی ، بخش صنعتی ، بخش خدمات ، فضای سبز ، و شبکه ارتباطی .

دوم بخش مرکزی شهر ، منطقه قدیمی شهر ، منطقه جدید شهر و شهرک های حومه شهر . این بخش ها به صورت دوایری متحد المرکز هستند که در بیرون همدیگر قرار دارند . تقسیم بندی اول نقش شهر را مشخص می کند . در صورتی که در تقسیم بندی دوم وضعیت تاریخی و رشد شهر ارزیابی می گردد . البته هیچ کدام از این مدل ها در همه شهرهای فعلی ایران صدق نمی کند ، بلکه این ها مدل هایی کلی و عام هستند .

1-1) مناطق مسکونی شهر

منطقه مسکونی به آن قسمت از شهر گفته می شود که قسمت عمده مساحت آن ( حداقل 50 درصد ) به واحدهای مسکونی ساکنین شهر اختصاص داده شده است . در واقع قسمت اعظم شهرها را بخش مسکونی تشکیل می دهد . در داخل منطقه مسکونی ، خیابان ها ، مراکز خدمات رسانی ، فضاهای سبز و خطوط ارتباطی نیز دیده می شود .

البته ممکن است واحدهای صنعتی – تجارتی کوچک در داخل منطقه مسکونی پراکنده شوند ولی واحدهای صنعتی – تجارتی کوچک در داخل و یا بیرون منطقه مسکونی به خود اختصاص می دهند . در عکس های هوایی کوچک مقیاس تشخیص واحدهای خدماتی و فضای سبز پراکنده در داخل منطقه مسکونی مشکل است .

در هر صورت نامگذاری یک منطقه به عنوان منطقه مسکونی یا تجارتی و … بستگی به مقیاس عکس هوایی و اندازه آن دارد .

خانه ها در شهرهای ایران

اغلب خانه ها در شهرهای ایران به صورت خانه های تک خانواری هستند که به وسیله دیواری از خانه های مجاور ، خیابان ، و یا کوچه کنارش جدا می گردد . تقریبا نصف مساحت خانه ، بنا و نصف دیگر آن را حیاط خانه تشکیل می دهد . دیوار عمده ترین ویژگی خانه های مسکونی ایران است .

وسعت و عظمت خانه ها نشان دهنده وضع اقتصادی مالک آن است . شرایط طبیعی نیز بر وسعت خانه های مسکونی تاثیر دارند . مثلا در مناطق سرد خانه ها روی هم رفته کوچکتر از خانه های مناطق گرم است . در مجموع اندازه خانه از شهری به شهر دیگر فرق می کند ، ولی در هر شهری خانه طبقات مرفه و پردرآمد بزرگتر و مجلل تر از خانه طبقات کم درآمد است . خانه های تک خانواری اغلب یک طبقه است و به ندرت دیده می شود که در یک خانه یک طبقه ، دو خانوار در جوار هم زندگی کنند .

اغلب خانه های دو طبقه یا چند طبقه مورد استفاده چندین خانواده قرار می گیرند ، در این واحدها هر طبقه ، محل سکونت یک خانوار می باشد ، این نوع خانه های دو طبقه جزء بافت قدیمی شهرهای ایران محسوب می شود .

در سال های اخیر در اکثر شهرها ، به ویژه در شهرهایی که توسعه امکانات شهری چندان آسان نیست ، ساختمان های بزرگ و چندین طبقه ساخته می شود .

در این ساختمان ها ، هر طبقه به چندین واحد مسکونی تقسیم می شود . این گونه ساختمان های چندین طبقه ، از نشانه های معماری جدید است و در شهرهای پرجمعیتی چون تهران ، اصفهان ، مشهد ، تبریز و … متداول است و در شهرهای کوچک کمتر یافت می شوند .

بهترین نشانه تعیین طبقات ساختمان ها ردیف های پنجره هاست . هر طبقه حتما یک ردیف پنجره دارد که از روی شمارش ردیف های پنجره ها ، تعداد طبقات معلوم می شود . تعیین تعداد خانوارهای ساکن در هر طبقه چندان آسان نیست .

مصالح ساختمانی

مصالح ساختمانی از موادی به غیر از گل می باشد و اغلب خانه ها از آجر و یا سنگ درست شده اند .پشت بام خانه ها به وسیله موزائیک ، آسفالت و یا شیروانی پوشیده شده است .خانه ها از یک تا سه یا چهار طبقه دیده می شوند . کنار بیشتر خیابان ها به مغازه ها و واحدهای صنعتی کوچک اختصاص یافته است .

فضاهای سبز فراوان یافت می شود . فضاهای پارکینگ خودرو در کنار خیابان ها و یا در فضاهای مخصوص مشاهده می شود . ساختمان های نسبتا بزرگ که اغلب بیمارستان یا مرکز آموزشی هستند ، در داخل این منطقه پراکنده شده است . حاشیه بیرونی منطقه مسکونی جدید ، در حال توسعه است .

درنتیجه زمین های خالی ، ساختمانهای در دست احداث و مواد زاید پراکنده شده در داخل مزارع بیرون شهر دیده می شوند .توسعه اغلب شهرهای ایران در دو شکل کاملاْ متمایز و در دو جهت متفاوت انجام می شود . در یک طرف شهر خانه های گران قیمت با خیابان های وسیع ، مشجر و منظم توسعه می یابد .

استفاده از مصالح خوب ، توسعه بر طبق برنامه از پیش تعیین شده و بر اساس اصول معماری و شهرسازی جدید ، وجود امکانات شهری از ویژگی های این بخش از شهر می باشد . در طرف مقابل خانه های ارزان قیمت توسعه می یابند . و افراد متناسب با توان اقتصادی خود سعی می کنند که یک سرپناهی برای خود بسازند .

خیابان ها منظم و حساب شده نیستند و اغلب کج و معوج و نامنظم اند . ویژگی عمده و علایم شناسایی این منطقه در عکس های هوایی وجود خانه های کوچک و ساده و پراکنده ، خیابان های نامنظم ، وسایل نقلیه ارزان قیمتی چون موتور ، دوچرخه و وانت و زمین های خالی وسیع بین خانه ها می باشند .

توسعه شهرهای ایران

در سال های اخیر ، توسعه شهرهای ایران به صورت شهرک های اقماری صورت می گیرد ، یعنی در حومه شهر ، بعضی از نقاط به علت امتیازات خاص خود به عنوان یک مرکز مسکونی جدید منظور می گردد و به تدریج و طبق برنامه تنظیم شده توسعه می یابند .

ساکنین این شهرک ها در مراکز اداری و صنعتی داخل شهر اصلی و در مراکز مجاور کار می کنند . این شهرک ها در واقع خوابگاه شبانه کارکنان و کارمندان و کارگران شهر می باشند . علائم شناسایی این شهرک ها بر روی عکس های هوایی ، وجود راه ارتباطی با شهر ، خیابان های منظم و مشجر و خانه های نوساز با قیمت های متوسط و یکنواخت است

مناطق تجاری شهر

منطقه تجاری ، مراکز خرید و فروش شهر را تشکیل می دهد . مراکز تجاری شهرهای قدیم ایران به صورت بازارهای سرپوشیده است که در مرکز بافت قدیمی شهرها واقع اند . امروزه به علت مشکلات ترافیک و ارزش بالای زمین در مرکز شهرها ، انبار فروشگاه های بازار مرکزی در حومه شهرها قرار دارند و در اینجا فقط عمل داد و ستد انجام می گیرد و کالا در جای دیگر رد و بدل می شود . توسعه شهر و مشکلات فزاینده ترافیک شهری سبب شده است که امروزه مراکز تجاری در نقاط دیگر شهر هم ایجاد شوند .

این مراکز تجاری یا به صورت مغازه های کنار خیابان و یا به صورت مجتمع های تجاری به اسم ” پاساژ ” دیده می شوند . در کشورهای غربی ، مراکز خرید و فروش به صورت ساختمان های بزرگی هستند که در حومه شهر واقع شده اند و دارای فضای وسیع پارکینگ خودرو می باشند .

شناسایی مراکز تجاری

شناسایی مراکز تجاری کنار خیابان چندان آسان نیست . تنها معیار شناخت آن ها وجود وسایل جلو آن ها و یا وجود یک ردیف طولانی بام ها در امتداد و کنار خیابان می باشد . بدین جهت است که شناسایی و محاسبه مساحت این گونه مراکز برروی عکس های هوایی نسبتاْ دشوار است.

مراکز خدمات شهری

مراکز خدماتی شهر شامل ادارات ، مدارس و دانشگاه ها ، بیمارستان ها و درمانگاه ها ، مساجد ، میهمانخانه ها ، و مراکز تفریحی است که به صورت واحدهای پراکنده در داخل منطقه مسکونی دیده می شوند . معیار شناسایی آن ها اغلب اندازه بزرگ و آرایش ساختمان ها و وجود حیاط بزرگ آن ها است .

مساجد و امامزاده ها توسط گنبد و مناره بلند آن ها شناخته می شوند .

اغلب مدارس دارای میدان بازی و امکانات بازی مانند دروازه های میدان فوتبال و خط کشی های میدان والیبال و یک میله بلند پرچم می باشند .

بیمارستان ها با حیاط وسیع و گل کاری شده و ساختمان چندین طبقه شناخته می شوند .

شناسایی ادارات بر روی عکس های هوایی مشکل تر از واحد های خدماتی دیگر است . تنها معیار مناسب برای شناسایی آن ها تجربه مفسر و اندازه نسبتاْ بزرگ آنها در مقایسه با خانه های مجاور است .

بعضی از مراکز خدماتی شهرها مانند دانشگاه ها ، منطقه بسیار وسیعی را به خود اختصاص داده اند . معیار شناخت دانشگاه ها وجود ساختمان های بزرگ و چندین طبقه همراه با فضای سبز وسیع بین آن ها است .

مراکز تفریحی

مراکز تفریحی عبارتند از میدان های ورزشی ، استخرهای شنا ، باشگاه های تفریحات سالم و پارک های بازی . استخرهای شنای سرباز به آسانی شناخته می شوند . اغلب میدان های ورزشی دارای چمن فوتبال ، تورهای والیبال ، زمین های تنیس و سکوهای تماشاچیان و در مجموع فضای وسیع می باشند .شناسایی باشگاه ها و استخرهای شنای سرپوشیده در روی عکس های هوایی نسبتاْ مشکل است . پارک های بازی معمولا با وسایل بازی برقی مثل چرخ و فلک شناخته می شوند .

فضاهای سبز شهری

فضای سبز شهری شامل پارک ها و میدان ها و مناطق درختکاری شده کنار خیابان ها می باشند . این مناطق به دلیل وجود درختان به آسانی قابل تشخیص اند . در روی عکس های هوایی با مقیاس بزرگ می توان تعداد و نوع درختان را مشخص کرد .

در قسمت های قدیمی شهر فضای سبز کمتر است . اما در بخش های تازه ساخت علاوه بر پارک ها و کنار خیابان ها ، وسط خیابان ها نیز درختکاری شده است و به اصطلاح بلوارها را به وجود آورده اند . فضای سبز برای تبدیل هوای شهر و تصفیه آلودگی های آن ها لازم است در شهر هایی که فضای سبز داخل ، تکافوی نیازهای حیاتی را نمی کند ، دور شهر هم منطقه ای به نام کمربند سبز زیر کشت رفته است .

این کمربند سبز در اطراف شهر تهران به خوبی مشهود است و به جنگل های مصنوعی معروف شده اند

شبکه های ارتباطی و راه های دسترسی شهر

میدان ها ، خیابان ها ، و کوچه ها شبکه ارتباطی شهر را تشکیل می دهند . خیابان ها معمولاْ به تناسب بزرگی و عرض آن ها به خیابان های یک طرفه و دو طرفه تقسیم می شوند . بعضی خیابان های دوطرفه عریض به وسیله دیوار سیمانی و یا نوار سبز کاشته شده به دو مسیر تقسیم می شوند .

این گونه خیابان ها را بلوار گویند . خیابان های کوچک از خیابان های بزرگتر منشعب می شوند و کوچه ها کوچکترین واحد ارتباطی هستند که در داخل منطقه مسکونی به جهات مختلف خزیده اند .

ایستگاه های قطار ، فرودگاهها و پایانه های اتوبوس های مسافربری و توقفگاه های کامیون ها نیز جزء فضای حمل و نقل و شبکه ارتباطی شهر به حساب می آیند . شناسایی این مراکز بر روی عکس های هوایی آسان است . علامت ایستگاه قطار وجود تعداد زیادی خطوط آهن است که در دو طرف ایستگاه به تدریج به هم می رسند .

در فرودگاه ها ، برج کنترل و باندهای پرواز بهترین معیار شناسایی هستند . در ابتدای هر باند پرواز شماره باند بر اساس گرای مغناطیسی آن نوشته می شود و پایانه اتوبوس های مسافربری نیز به وسیله وجود اتوبوس ها و توقف گاه های کامیون ها از روی وجود کامیون ها شناخته می شوند .

کاربرد عکس های هوایی در مطالعات شهری

برای تهیه طرح های جامع شهری و مطالعه شهر باید از کلیه اسناد و مدارک ، نقشه ها و بخصوص عکس های هوایی استفاده کرد . زیرا عکس های هوایی تصویر کاملی از تمام عوارض ظاهری شهر را نشان می دهد . از خصوصیات عکس هوایی بویژه در مقیاس بزرگ ، آن است که بافت شهر را می توان مورد تجزیه و تحلیل قرار داد .

همچنین با مطالعه عکس هوایی قدیمی تر می توان نحوه گسترش و تحول تدریجی شهر را مورد بررسی قرار داد و یا به عبارت دیگر از گذشته شهرها اطلاعات دقیقی به دست آورد . برای مثال هسته اصلی و اولیه شهر ، توسعه شهر و شبکه های ارتباطی قدیمی را می توان از روی عکس های هوایی مشخص کرد .

هسته اولیه شهر را از روی عدم تجانس ساختمان ها و بافت قسمت های مختلف آن می توان شناخت ، همچنین مراحل مختلف توسعه شهر را می توان با توجه به سبک ساختمان ها مشاهده نمود . با مطالعه عکس های هوایی می توان جاذبه ای در توسعه شهر از جمله نقش رودخانه ها و وضع آب های جاری و همچنین جنس خاک و تشکیلات زمین شناسی و ناهمواری های طبیعی را مورد بررسی قرار داد .

حال پس از بررسی روابط محیط طبیعی و مسکونی می توان نحوه تکامل شهر را که به طرق مختلف ( مانند گسترش خطی در اطراف جاده ها ، گسترش پراکنده و گسترش یکنواخت ) انجام می گیرد ، مورد بررسی قرار داد . حال با مقایسه عکس های هوایی که در زمان های مختلف گرفته شده است می توان نتیجه گرفت که چگونه و طی چه مراحلی ازدیاد جمعیت موجب انفجار شهر و گسترش آن خواهد شد .

یکی دیگر از موارد استفاده عکس های هوایی در مطالعات شهری ، تهیه عکس از نقاط گرم سطح زمین با استفاده از امواج مادون قرمز است .

این عمل را ترموگرافی می نامند . برای تهیه این عکس ها باید از طول موج های مناسب ( 3 تا 6 میکرون ) و ارتفاع پرواز 200 تا 350 متر استفاده کرد . این گونه عکس ها نقاط گرم را با رنگ روشن و نقاط سرد را با رنگ تیره نشان می دهند ، این نوع عکس برداری بویژه برای مطالعات شهری بهتر است در شب انجام گیرد .

ساختمان های مسکونی بخصوص در فصول سرد که حرارت منتشر می کنند در روی عکس روشن و خانه های غیر مسکونی به علت سردتر بودن ، تیره رنگ هستند .بدین وسیله می توان خانه های مسکونی را از خانه های خالی تشخیص داد .

تصویر ماهواره از رودخانه قابل کشتیرانی کارون در اهواز

کاربرد عکس های هوایی در شهرسازی

مقدمات ایجاد جاده یا راه آهن با بررسی عکس های هوایی آن منطقه شروع می شود . پس از مطالعه عکس ها و با توجه به وضع پستی و بلندی ها و ساختمان آن ها و شرایط طبیعی دیگر مانند باتلاق ها و شن زارها کوتاه ترین مسیر انتخاب می گردد .

سپس مطالعات دیگری از نقطه نظر خطرات حاصل از ریزش ها ، لغزش ها ، سیل و طغیان آب ها انجام می شود . پس از این مطالعات بررسی دقیق دیگری از نظر تعیین محل پل ها حجم موادی که باید جابجا شود و امکانات استفاده از مصالح زمینی است .

از این رو بررسی دقیق دیگری از نظر تعیین محل پل ها ، حجم موادی که باید جابجا شود و امکانات استفاده از مصالح ساختمانی به عمل می آید .

این تحقیقات مطمئن تر و کم خرج تر از مطالعات زمینی است . از اینرو بررسی و تفسیر عکس های هوایی در مکان یابی شهرها و شهرک ها ، بنادر و سدها نقش اساسی دارد . بسیاری از کارهای مهندسی دیگر با بررسی های مقدماتی توسط عکس های هوایی انجام می شود .

البته اغلب اطلاعات به دست آمده باید به طرق مختلف بر روی زمین کنترل شود ، ولی استفاده صحیح از عکس های هوایی مقدار زیادی از هزینه های اولیه طرح ها را کاهش می دهد . در مجموع می توان چنین بیان کرد که عکس های هوایی در شهرسازی جهت طراحی راه های ارتباطی ، مکان یابی کاربرهای مختلف شهری ، تعیین محل سدها ، پل ها ، ایجاد شهرک های جدید و بنادر کاربرد وسیعی دارند .

کاربرد عکس های هوایی در مطالعات صنعتی شهرها

در بعضی شهرها بویژه شهرهای معدنی ، اکثر ساکنین آن به کارهای صنعتی اشتغال دارند . به طور معمول صنایع به سه دسته عمده تقسیم می شوند : صنایع استخراجی ، صنایع تبدیلی و صنایع تولیدی .

 صنایع استخراجی : این صنایع به فعالیت هایی گفته می شود که طی آن موادی از منابع زمین استخراج می گردد . مانند صنعت استخراج ذغال سنگ ، نفت ، استخراج سنگ معدن ، استخراج نمک از معدن و آب دریا ، برداشتن ماسه و شن از معادن ماسه و غیره

ویژگی و نشانه های عمده صنایع استخراجی بر روی عکس های هوایی

ویژگی و نشانه های عمده صنایع استخراجی بر روی عکس های هوایی عبارتند از : تل های بزرگ مواد زاید ، تل های بزرگ مواد معدنی استخراج شده ، ماشین آلات حفاری ، ماشین آلات و یا لوله و تسمه های انتقال مواد ، فضای بسیار بزرگ ، سطح زمین بهم خورده و ساختمان های نسبتاْ ساده و موقتی

صنایع تبدیلی

صنایع تبدیلی : صنایع تبدیلی به آن دسته از صنایع گفته می شود که شکل ظاهری یا ساختمان شیمیایی مواد خام ( معدنی ) را عوض می کنند . مانند کارخانه های چوب بری که از چوب های جنگلی تخته درست می کنند . برای تبدیل و تغییر مواد اولیه انرژی لازم است .

این انرژی از طریق انرژی مکانیکی ، شیمیایی و یا حرارتی تامین می شود . ماده اولیه مورد نیاز صنایع تبدیلی مواد معدنی است که با استفاده از انرژی بسیار به محصولات نهایی تبدیل می شوند . دو ویژگی عمده این صنایع وجود تل های بزرگ مواد اولیه و تشکیل تولید انرژی است .

صنایع تولیدی

صنایع تولیدی : صنایع تولیدی به صنایعی گفته می شود که با استفاده از محصولات صنایع تبدیلی ، ابزار ، وسایل و ماشین آلات دیگری می سازند . مثلاْ ، در صنعت نساجی که جزو صنایع تولیدی است با استفاده از پنبه و نخ نایلونی یا ابریشمی پارچه بافته می شود .

در کارخانه تولید پوشاک با استفاده از پارچه تهیه شده در کارخانه نساجی لباس تهیه می شود . در کارخانه اتومبیل سازی با استفاده از ورق های آهن ، آلومینیوم و سایر مواد دیگر ماشین تولید می شود . صنایع تولیدی بسیار متنوع تر از سایر صنایع هستند .

در اغلب این صنایع محصولات نهایی در داخل ساختمان های بزرگ انبار می شوند و مواد زاید بسیار اندک است .

صنایع تولیدی به دو دسته صنایع سنگین ( شامل صنایع مربوط به ماشین آلات سنگین از قبیل اتوبوس ، سواری ، کشتی ، قطار و هواپیما و نظایر آن می شود . ) و صنایع سبک ( شامل صنایع سبک چون رادیو ، دوچرخه ، یخچال ، پارچه و … می شود ) تقسیم می شود.

کاربری های برنامه ریزی منطقه ای و شهری

برنامه ریزان منطقه ای و شهری تقریباْ نیازمند مستمر اخذ داده جهت تنظیم برنامه ها و سیاست های دولت هستند . این سیاست ها و برنامه ها ممکن است از حوزه اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی شروع و تا برنامه ریزی منابع طبیعی و محیط زیست ادامه یابد .

نقش موسسه های برنامه ریزی روز به روز پیچیده تر می شود و به سوی فعالیت های وسیع تر و متنوع تر گسترش می یابد . نتیجتاْ ، نیاز فزاینده ای جهت دسترسی به موقع ، از منابع داده به اشکال گوناگون و به صورت دقیق ، و به لحاظ اقتصادی قابل توجیه ، برای این موسسات وجود دارد .

بسیاری از این نیازمندی های داده از طریق تفسیر عکس هوایی به خوبی تأمین می گردد .

یک مثال کلیدی تهیه نقشه های کاربری زمین/پوشش زمین می باشد ، مثال دیگر کاربری تفسیر عکس هوایی جهت استفاده از داده برای اهداف ارزشیابی میزان مناسبت کاربری اراضی می باشد.

 

 

برچسب ها

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

0 دیدگاه در “کاربرد سنجش از دور و Gis در مطالعات شهری”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شانزده + 7 =

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

ما را دنبال کنید